Pytania i odpowiedzi

• Dlaczego ubóstwo energetyczne nasila się mimo programów wsparcia państwa?

Ponieważ problem wynika z jednoczesnego działania kilku czynników: rosnących cen energii, niskich dochodów części gospodarstw domowych oraz bardzo słabego stanu technicznego wielu budynków. Programy wsparcia często łagodzą skutki, ale nie rozwiązują przyczyn — takich jak brak termomodernizacji, przestarzałe źródła ciepła czy brak edukacji energetycznej. Dopiero łączenie dopłat z modernizacją budynków przynosi trwałe efekty.
Warto zaznaczyć, że problem nasila się nie dlatego, że programy nie działają, ale dlatego, że mają charakter doraźny, a przyczyny są strukturalne. W Polsce, wg Raportu 9 Polskiego Instytutu Ekonomicznego (2024), ubóstwo opałowe (energetyczne) dotyka od 16% do 30% wszystkich gospodarstw domowych, w zależności od przyjętej definicji. Programy osłonowe (bon energetyczny, dodatek osłonowy) pomagają, ale bez termomodernizacji (której potencjał wynosi 305 TWh rocznie 10 ) problem będzie utrzymywać się. To jest zjawisko cycliczne: rosnące ceny energii + stare budynki + niskie dochody = ubóstwo trwałe. Rozwiązaniem jest długoterminowa modernizacja infrastruktury, nie tylko doraźna pomoc.

• W jaki sposób ubóstwo energetyczne wpływa na codzienne decyzje dotyczące ogrzewania domu?

Osoby dotknięte ubóstwem energetycznym często są zmuszone do podejmowania kompromisów, takich jak ograniczanie ogrzewania pomieszczeń, ogrzewanie tylko części domu lub wybór tańszych, mniej efektywnych źródeł ciepła lub paliw. Decyzje te mają bezpośredni wpływ na komfort życia, zdrowie mieszkańców i ich sąsiadów poprzez zwiększony poziom emisji zanieczyszczeń do powietrza (szczególnie pyłów i benzoalfapirenu).

• Czy działania na rzecz poprawy jakości powietrza mogą pomóc w ograniczeniu ubóstwa energetycznego?

Tak, ponieważ działania zmierzające do poprawy jakości powietrza – takie jak termomodernizacja budynków czy wymiana źródeł ciepła – często prowadzą do obniżenia zużycia energii i kosztów ogrzewania. Dzięki temu gospodarstwa domowe mogą zmniejszyć wydatki na energię, co bezpośrednio wpływa na ograniczenie ubóstwa energetycznego. Istnieje szereg narzędzi, które mają wesprzeć osoby o niższych dochodach w podejmowaniu projektów, które prowadzą do oszczędności energii. Ważne jest jednak aby realizacja tych działań były poprzedzone symulacją kosztów utrzymania po ich realizacji co ma bardzo istotne znaczenie z punktu widzenia przeciwdziałaniu ubóstwu energetycznemu.

• Czy same programy antysmogowe wystarczą, aby rozwiązać problem ubóstwa energetycznego?

Nie. Programy antysmogowe, które nie uwzględniają sytuacji finansowej najuboższych gospodarstw domowych, mogą pogłębiać wykluczenie społeczne. Skuteczne rozwiązania muszą łączyć walkę z emisjami z realnym wsparciem finansowym, termomodernizacją budynków i doradztwem energetycznym. Bardzo istotna jest także edukacja potencjalnych beneficjentów wsparcia finansowego, aby nie ulegali argumentom sprzedawców różnych technologii. ponieważ te technologie mogą nie sprawdzić się w przypadku danego budynku a realizowane bez kompleksowego podejścia mogą wręcz spowodować zwiększenie kosztów ogrzewania tych obiektów. 

• Jakie działania mogą jednocześnie poprawić jakość powietrza i ograniczyć ubóstwo energetyczne?

Najskuteczniejsze są kompleksowe programy obejmujące dogłębny audyt energetyczny poprzedzający wymianę źródeł ciepła, inwestycje poprawę efektywności energetycznej budynków oraz wsparcie finansowe dla gospodarstw o niskich dochodach. Takie podejście pozwala obniżyć rachunki za energię i zmniejszyć emisje zanieczyszczeń w sposób długotrwały i przystosowany do charkaterystyki budynku i porzeb jego użytkowników.

• Jakie działania są kluczowe dla ograniczenia ubóstwa energetycznego na wsi?

Najważniejsze są rozwiązania dostosowane do lokalnych realiów i poziomu wiedzy beneficjentów: uproszczone programy wsparcia, mobilni doradcy energetyczni, kompleksowa termomodernizacja budynków oraz wsparcie finansowe uwzględniające rzeczywiste możliwości mieszkańców. Bez takich działań transformacja energetyczna nie będzie sprawiedliwa.

• Czy lokalne społeczności mogą same przeciwdziałać ubóstwu energetycznemu?

Tak, dużą rolę mogą odegrać lokalne społeczności energetyczne, spółdzielnie i inicjatywy sąsiedzkie. Wspólna produkcja energii z OZE, w tym rozwój biogazowni, dzielenie kosztów inwestycji oraz lokalne wsparcie informacyjne mogą znacząco obniżyć koszty energii i zwiększyć bezpieczeństwo energetyczne mieszkańców. Bardzo ważne jest to, że lokalne społeczności najłatwiej zidentyfikują obszary gdzie ubóstwo energetyczne występuje lub może wystąpić.

• Jakie bariery utrudniają mieszkańcom wsi korzystanie z programów wsparcia energetycznego?

Najczęściej wskazywane bariery to konieczność wniesienia wkładu własnego, skomplikowane procedury administracyjne, brak dostępu do doradztwa energetycznego oraz ograniczona wiedza o dostępnych formach pomocy. Dodatkowo problemem bywa wykluczenie cyfrowe, które utrudnia składanie wniosków online.

• Dlaczego ubóstwo energetyczne jest szczególnie widoczne na obszarach wiejskich?

Ponieważ wiele gospodarstw wiejskich zamieszkuje stare, nieocieplone domy o dużej powierzchni, których ogrzewanie generuje wysokie koszty a instalacje grzewcze (kotłownie wytwarzające ciepło i wewnętrzne instalacje centralnego ogrzewania) bardzo często są przestarzałe i niejednokrotnie robione gospodarskim sposobem co powoduje, że są mało efektywne. Dodatkowo mieszkańcy wsi często mają ograniczony dostęp do sieci gazowej, ciepłowniczej i nowoczesnej infrastruktury energetycznej, co zwiększa ich zależność od droższych i mniej efektywnych źródeł ciepła.

• W jaki sposób ubóstwo energetyczne wpływa na zdrowie fizyczne mieszkańców?

Zbyt niska temperatura w mieszkaniu prowadzi do częstszych infekcji dróg oddechowych, zaostrzenia chorób przewlekłych (np. astmy, chorób serca), bólu mięśni i stawów, a także ogólnego obniżenia odporności. Szczególnie zagrożone są dzieci, seniorzy oraz osoby z chorobami układu oddechowego. Wilgoć i pleśń w niedogrzanych pomieszczeniach dodatkowo pogarszają stan zdrowia.
Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) 11 , temperatura poniżej 18°C w pomieszczeniach znacząco zwiększa ryzyko chorób układu krążenia. Raporty 12 Marmota (Institute of Health Equity) pokazują, że dzieci mieszkające w zimnych domach są ponad dwukrotnie bardziej narażone na problemy z układem oddechowym niż rówieśnicy w ciepłych mieszkaniach. Co więcej, nadumieralność zimowa 13 (Excess Winter Deaths) – czyli przyrost zgonów w sezonie zimowym – wynosi w Polsce ok. 21,5% wszystkich nadmiarowych zgonów, z czego znaczna część wynika z niedogrzania mieszkań.

• W jaki sposób wspólnoty i spółdzielnie energetyczne mogą ograniczać ubóstwo energetyczne?

Produkując energię lokalnie i dystrybuując ją po niższych kosztach, społeczności energetyczne mogą obniżać rachunki gospodarstw domowych, w tym tych dotkniętych ubóstwem. W wielu europejskich modelach część energii przekazywana jest osobom o najniższych dochodach. Taki system zwiększa bezpieczeństwo energetyczne i chroni mieszkańców przed wahaniami cen energii.
Ponadto samorządy mają bardzo konkretne narzędzia. Przykłady ich działań to:
- Program "Stop Smog": NFOŚiGW finansuje do 100% kosztów termomodernizacji dla gospodarstw dotkniętych ubóstwem energetycznym (średnia inwestycja: 53 tys. zł na budynek).​
- "Czyste Powietrze": Do końca listopada 2025 r. złożono ponad 1 milion wniosków na łączną kwotę dofinansowania przekraczającą 40 mld zł; podpisano blisko 944 tys. umów na wymianę źródeł ciepła.​
- Punkty konsultacyjne Czyste Powietrze: W blisko 90% polskich gmin działają takie punkty, gdzie przeszkoleni pracownicy pomagają mieszkańcom wypełniać wnioski.​